Search
  • Ayushman Bhava Ayurveda

शरद ऋतुचर्या व विरेचन(Virechan- Pitta Detox)

Updated: Oct 23, 2019


virechana treatment nashik

वर्षा ऋतुचा जोर हळु हळु कमी होत आहे व शरद ऋतु चे आगमन केव्हाच झाले आहे. वर्षा ऋतुच्या थंड व आर्द्र वातवरणापेक्षा विपरीत असलेला दिवसा कडक उन व रात्री शीतल असा हा शरद ऋतु. अश्विन व कार्तिक या दोन महिन्यांमधे(Mid September to Mid November) येणारा हा ऋतु कित्येकांना सुखद वाटतो तर काहींना उन्हामुळे नको नकोसा होतो. यालाच आपण हल्ली October heat म्हणतो. कवी कालिदास तसेच तुलसीदासांनी या ऋतु चे अगदी सुंदर वर्णन केले आहे. वर्षा संपत आल्यानंतर हीरवीगार नववधु प्रमाणे सजलेली सृष्टी, तलावांत उमललेले कमळ, हंसांचा कलरव व रात्री शरदाचं चादणं हे सर्वच मनमोहक असते.

असे असुनही पित्त प्रकृती च्या व्यक्ती तसेच इतर पित्ताचा त्रास असलेल्यांसाठी हा काळ कठीण ठरतो. कारण आधीच्या वर्षा ऋतुच्या दरम्यान शरीरात संचीत झालेले पित्त शरदात वाढलेल्या उष्णतेने प्रकुपित होउ लागते. अशा पद्धतीने प्रकुपित झालेले पित्त शरीरात अनेक पित्ताच्या आजारांना जसे अम्लपित्त, त्वचा विकार, पोटाचे विकार, शरीराची व हात-पायांची जळ-जळ होणे, अनिद्रा, तोंड येणे (Stomatitis) इत्यादींना कारणीभुत ठरते.

आयुर्वेदाने स्वस्थ व्यक्तीच्या आरोग्य रक्षणास रोग चिकित्से इतकेच कींबहुना त्यापेक्षा जास्त महत्व दिले आहे या साठी आयुर्वेदात दिनचर्या व ऋतुचर्या यांचे विस्तृत वर्णन केलेले आहे. ऋतुनुसार व्यक्तिने आपली जीवनशैली बदलली तर कुठलाही आजार होण्याची शक्यता अतिशय कमी असते. शरद ऋतुचे स्वस्थ शरीरावर होणारे परीणाम सांगुन आयुर्वेद आचार्यांनी त्यासाठी खालील उपाय सुचवलेले आहेत.

आहार- ( Diet during Sharad Ritu)

- या ऋतुमधे व्यक्तीने कषाय (तुरट), मधुर आणि तिक्त(कडु) या चवीच्या पदार्थांचा उपयोग जास्त करावा. या तीनही चवीचे पदार्थ पित्त शामक असल्याने या ऋतुत वाढलेल्या पित्ताला ते कमी करतात.


- तसेच या ऋतुमधे जाठराग्नी मंद असल्याने पाचन शक्ती कमी असते त्यामुळे पचन्यास जड पदार्थ सेवन करणे टाळावे.


- शाळीचा भात, साठी साळीचा तांदूळ, गहु, यव, मूग यांसारख्या पचन्यास हलक्या पदार्थांचा वापर वाढवावा.


- व्यक्तीने मध, पडवल, गोड पदार्थ, आवळा व मनुके, द्राक्षे यांचा आहारात वापर वाढवावा.


- नवीन तांदुळाचा भात, दही, तेल आणि मद्य (अल्कोहोल) यांचा वापर शक्य तेवढा कमी करावा.

Dr.Yogesh Chavan, MD Ayurveda, Nashik

विहार - (Regimen)

- थेट सूर्यप्रकाशात बसणे किंवा फिरणे शक्य तेवढे टाळावे तसेच पूर्व दिशेकडुन येनारा वारा या दरम्यान रोगट असल्याने असा वारा अंगावर घेणे टाळावे.


-दिवसा घेतलेली झोप ही कफ वाढवणारी असल्याने दिवसाच्या वेळी झोपू नये.


- शरद ऋतुमधील चंद्रप्रकाश हा शीतल व पित्त कमी करणारा असतो त्यामुळे आयुर्वेद ग्रंथांमधे रात्री घराच्या गच्चीवर किंवा अंगणात शीतल चंद्र प्रकाशाचे सेवन करण्यास सांगीतले आहे.


- या ऋतुमधे वाढलेला पित्त दोष शरीराबाहेर काढण्यासाठी विरेचन हे पंचकर्म करुन घ्यावे तसेच त्वचारोगांसाठी रक्तमोक्षण करून शरीर शुद्ध करावे.


Virechan Treatment

* विरेचन- (Pitta Detox - Medicated Purgation)

शरद ऋतुमधे प्रकुपित झालेला पित्त दोष शरीराबाहेर काढण्यासाठी सर्वात उत्तम पंचकर्म म्हणजे विरेचन होय. यालाच हल्ली Liver detox किंवा colon detox असे देखिल म्हटले जाते कारण विरेचनामुळे यकृत व आतड्यांमधील सर्व Toxins / दोष हे शरेराबाहेर काढले जातात. या ऋतुच्या सुरुवातीस विरेचन करुन घेतल्यास वर्षभर पित्ताचे कुठलेही आजार होण्याची शक्यता फारच कमी असते. विरेचनासाठी साधारणत: ७ ते १२ दिवसांचा कालवधी लागतो.

विरेचन करताना प्रथम व्यक्तीची तपासनी करुन तो विरेचनासाठी योग्य आहे की नाही हे ठरवले जाते. व यानंतर पुर्वकर्म, प्रधानकर्म व पश्चात कर्म यांचा समावेश होतो.

पुर्वकर्म-

यात व्यक्तीस ३ दिवस पाचन व रुक्षण औषधी दिल्या जातात व यानंतर स्नेहनासाठी व्यक्तीच्या प्रकृती व दोषांनुसार योग्य औषधी घृत (तुप) रोज सकाळी दिले जाते. या घृताचा डोस देखिल प्रकृती व पचनशक्ती नुसार बदलतो. साधारणत: ३ ते ७ दिवस घृतपान केल्यानंतर ३ दिवस बाह्य स्नेहन स्वेदन म्हणजेच औषधी तेलाने ४५ ते ५० मिनिटे अभ्यंग व त्यानंतर औषधी काढ्याने स्वेदन (स्टीमबाथ) केले जाते.

प्रधानकर्म-

स्नेहन स्वेदन झाल्यानंतर विरेचनाच्या दिवशी सकाळी जुलाबाचे औषध देउन नियंत्रित पद्धतीने जुलाब घडवुन आनले जातात. पुर्वकर्मामुळे आमशयामधे जमलेले पित्त दोष यामुळे पुर्णत: शरीराबाहेर काढले जाते. साधारण १० ते ३० वेग किंवा व्यक्तीच्या शक्तीनुसार जुलाब घडवुन आनले जातात.

पश्चातकर्म-

विरेचनामुळे शरीरास बराच थकवा येतो यासाठी नंतर २ दिवस आराम करणे योग्य. तसेच विरेचनामुळे पचन शक्तीदेखिल कमी होते व ती हळु हळु वाढवण्यासाठी आहार योग्य हळु हळु पचन्यास जड अशा क्रमाणे घेने गरजेचे असते यालाच संसर्जन क्रम म्हणतात. यात भाताच्या पेज पासुन सुरुवात करुन हळु हळु ३ ते ४ दिवसात पुर्वीच्या आहारपर्यंत यावे लागते.

अशा पद्धतीने झालेल्या विरेचनामुळे पित्ताचा त्रास तत्काळ कमी होऊन, पचनशक्ती, बल , उत्साह, वर्ण यांमध्ये देखिल वृद्धी होते.

- Dr.Yogesh Chavan, MD (Ayu.)Kerala

Dr.Yogesh Chavan is renowned Ayurvedic Doctor from Nashik(India). He is also a passionate blogger with the motto to spread ayurveda science to community. He is spreading ayurveda & health knowledge through articles in many newspapers & his blog – www.ayushmanbhavayurveda.com . He is expert in Ayurveda medicine & panchakarma treatment. His work & sound knowledge in this field has been acknowledged by many institutes.

61 views2 comments

© 2018 to 2023 ayushman bhava ayurveda